Dach bioróżnorodny

Dach bioróżnorodny – dach naturalny

Dach bioróżnorodny, nazywany również dachem naturalnym, to dach zielony zaprojektowany w taki sposób, aby oprócz funkcji technicznych i retencyjnych tworzył zróżnicowane warunki siedliskowe dla roślin, owadów i innych organizmów. Jego celem nie jest jedynie pokrycie powierzchni dachu roślinnością, ale stworzenie możliwie różnorodnej struktury, w której obok siebie występują różne wysokości substratu, warunki wilgotnościowe, nasłonecznienie, roślinność oraz elementy mineralne i organiczne.

W klasycznym dachu ekstensywnym często dominuje stosunkowo niska roślinność, przede wszystkim rozchodniki i niewielka liczba odpornych na suszę bylin. Dach bioróżnorodny wykorzystuje natomiast większe zróżnicowanie przestrzenne. Na jednej połaci można zaprojektować zarówno miejsca z cienką warstwą substratu, jak i lokalne podwyższenia, strefy żwirowe, kamienie, fragmenty drewna, korzenie czy niewielkie zagłębienia umożliwiające okresowe zatrzymywanie wody. Taka mozaika tworzy różne mikrośrodowiska, które mogą być wykorzystywane przez różne grupy organizmów. Badania nad zielonymi dachami wskazują, że właśnie struktura podłoża jest jednym z istotnych czynników wpływających na różnorodność roślinności, a odpowiednie zróżnicowanie siedlisk może poprawiać warunki dla roślin w trudnych, dachowych warunkach.

Jak wygląda dach bioróżnorodny?

Dach bioróżnorodny powinien być traktowany jako mozaika siedlisk, a nie jako jednolita rabata.

W obrębie jednej powierzchni można stworzyć:

• strefy z niższą warstwą substratu, przeznaczone dla roślin odpornych na suszę,
• lokalne podwyższenia substratu dla bardziej wymagających bylin i traw,
• powierzchnie mineralne z żwirem i grysem,
• grupy naturalnych kamieni,
• fragmenty martwego drewna i korzeni,
• miejsca o większej zdolności zatrzymywania wody,
• otwarte powierzchnie substratu,
• skupiska roślin kwitnących,
• kępy traw i roślin o różnej wysokości.

Nie wszystkie elementy muszą występować na każdym dachu. Ich liczba i rozmieszczenie powinny wynikać z wielkości dachu, jego konstrukcji, dostępnej wysokości warstw, warunków nasłonecznienia i możliwości utrzymania.

Im większe zróżnicowanie warunków, tym większy potencjał stworzenia różnych mikrosiedlisk.

Układ warstw dachu bioróżnorodnego

Dach bioróżnorodny pozostaje przede wszystkim prawidłowo zaprojektowanym dachem zielonym. Elementy wspierające bioróżnorodność nie mogą zastępować prawidłowych warstw technicznych ani utrudniać odwodnienia.

Typowy układ warstw, licząc od góry, obejmuje:

ROŚLINNOŚĆ
byliny, trawy, zioła, rozchodniki i inne gatunki dostosowane do warunków dachowych

SUBSTRAT
warstwa o odpowiedniej strukturze, pojemności wodnej i powietrznej; na dachu bioróżnorodnym może mieć zróżnicowaną wysokość

WARSTWA FILTRACYJNA
zapobiega przemieszczaniu się drobnych cząstek substratu do warstwy drenażowej, jednocześnie umożliwiając przepływ wody

WARSTWA DRENAŻOWO-RETENCYJNA
magazynuje część wody opadowej i odprowadza jej nadmiar

WARSTWA OCHRONNA / OCHRONNO-RETENCYJNA
chroni hydroizolację przed uszkodzeniami mechanicznymi i może dodatkowo magazynować wodę

HYDROIZOLACJA
odpowiednio przygotowana do wykonania zazielenienia

W praktyce dokładny układ i rodzaj warstw należy zawsze dobrać do konstrukcji budynku, rodzaju hydroizolacji, nachylenia dachu, sposobu odwodnienia oraz projektowanego rodzaju zazielenienia. Wytyczne FLL dotyczące dachów zielonych obejmują m.in. wymagania dla materiałów, układów warstw, substratów, retencji, roślinności oraz utrzymania dachów zielonych.

Substrat – najważniejszy element kształtowania siedliska

W dachu bioróżnorodnym substrat ma szczególne znaczenie. Nie jest tylko podłożem dla roślin, ale jednym z głównych elementów kształtujących warunki siedliskowe.

Nie zawsze konieczne jest wykonanie jednakowej warstwy substratu na całej powierzchni.

Można zaprojektować łagodne przejścia pomiędzy miejscami o różnej wysokości podłoża. Cieńsze warstwy będą szybciej się nagrzewały i przesychały, tworząc warunki odpowiednie dla gatunków odpornych na suszę. W miejscach z grubszą warstwą podłoża można uzyskać większą pojemność wodną i stworzyć lepsze warunki dla bardziej zróżnicowanej roślinności.

Badania przeprowadzone na zielonych dachach pokazują, że głębokość i struktura substratu mają istotny wpływ na skład i różnorodność roślinności. Jednocześnie nawet dachy o niewielkiej grubości podłoża mogą mieć znaczenie dla ochrony gatunków związanych z suchymi i otwartymi siedliskami.

Dlatego zróżnicowanie wysokości substratu jest jednym z podstawowych narzędzi projektowania dachu naturalnego.

Roślinność na dachu bioróżnorodnym

W dachu bioróżnorodnym nie chodzi o zastosowanie przypadkowej liczby gatunków.

Rośliny powinny być przede wszystkim dobrane do warunków, jakie możemy zapewnić na dachu.

W zależności od wysokości substratu, ekspozycji, nasłonecznienia, warunków wietrznych i dostępności wody można stosować:

rozchodniki – jako roślinność odporną na przesuszenie i wysoką temperaturę,

niskie byliny i zioła – uzupełniające roślinność rozchodnikową,

byliny kwitnące – zwiększające różnorodność gatunkową i sezonową,

trawy – wprowadzające pionową strukturę i dodatkowe zróżnicowanie,

inne rośliny dostosowane do warunków siedliskowych – w miejscach, gdzie pozwala na to wysokość i właściwości substratu.

Warto tworzyć nieregularne grupy roślin, zamiast sadzić każdy gatunek w równych rzędach. Pozwala to uzyskać bardziej naturalny charakter dachu i różnorodną strukturę przestrzenną.

Rośliny można nasadzić na dachu z sadzonek lub wysiać gotowe mieszanki bioróżnorodne (BDS Optigruen) i/lub z sadzonkami rozchodników oraz innych bylin.

Szczególnie wartościowe są rośliny kwitnące w różnych okresach sezonu. Dzięki temu dostępność kwiatów i pokarmu dla owadów może być rozłożona w czasie.

Jeżeli celem projektu jest zwiększenie wartości przyrodniczej dachu, warto w znacznym stopniu korzystać z gatunków rodzimych, odpowiednich dla lokalnych warunków siedliskowych.

Przykładowa grupa:

• Achillea millefolium – krwawnik pospolity
• Anthemis tinctoria – rumian żółty
• Briza media – drżączka średnia
• Campanula rotundifolia – dzwonek okrągłolistny
• Carlina acaulis – dziewięćsił bezłodygowy
• Centaurea scabiosa – chaber drakiewnik
• Dianthus carthusianorum – goździk kartuzek
• Dianthus deltoides – goździk kropkowany
• Festuca ovina – kostrzewa owcza
• Geranium sanguineum – bodziszek czerwony
• Hieracium pilosella – jastrzębiec kosmaczek
• Leucanthemum vulgare – jastrun właściwy
• Origanum vulgare – lebiodka pospolita
• Prunella grandiflora – głowienka wielkokwiatowa
• Salvia pratensis – szałwia łąkowa
• Sanguisorba minor – krwiściąg mniejszy
• Scabiosa canescens – driakiew wonna
• Thymus serpyllum – macierzanka piaskowa
• Veronica teucrium – przetacznik pagórkowy

Kamienie, żwir, drewno i korzenie

Jednym z najprostszych sposobów zwiększenia różnorodności siedliskowej jest wprowadzenie elementów nieożywionych.

Kamienie i żwir tworzą powierzchnie mineralne o innych właściwościach termicznych niż pokryty roślinnością substrat. W słońcu mogą szybko się nagrzewać, a szczeliny pomiędzy kamieniami tworzą dodatkowe miejsca schronienia.

Martwe drewno i korzenie wprowadzają natomiast strukturę organiczną. Mogą z czasem stać się miejscem wykorzystywanym przez owady, grzyby i inne organizmy. Takie elementy są wymieniane wśród podstawowych struktur, które można stosować na dachach projektowanych z myślą o bioróżnorodności.

Nie trzeba tworzyć dużych konstrukcji. Na niewielkim dachu często wystarczy kilka nieregularnie rozmieszczonych grup kamieni oraz jeden lub kilka stabilnie ułożonych fragmentów drewna.

Ich ciężar musi jednak zostać uwzględniony w bilansie obciążenia konstrukcji.

Woda jako element siedliska

Woda jest kolejnym ważnym elementem bioróżnorodności.

Nie oznacza to jednak, że na każdym dachu należy tworzyć stały zbiornik wodny. W zależności od konstrukcji i możliwości technicznych można wykorzystać m.in. niewielkie zagłębienia, miejsca o zwiększonej retencji lub specjalnie zaprojektowane elementy wodne.

W okresach wysokich temperatur dostęp do wody może mieć znaczenie dla owadów i ptaków. Jednocześnie gospodarka wodna dachu musi być zaprojektowana tak, aby nie powodować niekontrolowanego zalegania wody i nie zagrażać konstrukcji.

Dach powinien więc łączyć retencję z bezpiecznym odprowadzaniem nadmiaru wody.

Dach bioróżnorodny a owady zapylające

Jednym z najczęściej wskazywanych powodów projektowania dachów bioróżnorodnych jest możliwość stworzenia dodatkowych miejsc żerowania i schronienia dla owadów.

Kwitnące byliny i zioła mogą dostarczać nektaru i pyłku, natomiast zróżnicowana struktura dachu może zapewniać miejsca odpoczynku i schronienia.

Znaczenie mają również elementy takie jak nagie powierzchnie substratu, piasek, kamienie czy martwe drewno. Badania i opracowania dotyczące projektowania dachów dla bioróżnorodności wskazują właśnie mozaikę siedlisk, otwarte powierzchnie, roślinność kwitnącą oraz elementy strukturalne jako istotne komponenty wartościowego siedliska.

Warto jednak unikać prostego założenia, że „więcej kwiatów = większa bioróżnorodność”. Owady potrzebują nie tylko pokarmu, ale również odpowiednich warunków do odpoczynku, schronienia i rozmnażania.

Dlatego projektujemy cały układ, a nie tylko roślinność.

Dach bioróżnorodny nie oznacza dachu bez pielęgnacji

Jednym z częstych nieporozumień jest traktowanie dachu naturalnego jako powierzchni, którą można pozostawić całkowicie bez kontroli.

Dach bioróżnorodny nadal wymaga pielęgnacji.

Regularnie należy sprawdzać przede wszystkim:

• wpusty i odpływy,
• strefy techniczne,
• stan hydroizolacji i dostępnych elementów systemu,
• rozwój roślinności,
• występowanie niepożądanych gatunków,
• stan elementów siedliskowych,
• ewentualne ubytki substratu.

Pielęgnacja powinna być jednak prowadzona inaczej niż na tradycyjnej rabacie. Nie każda spontanicznie pojawiająca się roślina jest problemem. Jeżeli nie zagraża konstrukcji, odwodnieniu ani założeniom projektowym, może być częścią naturalnego rozwoju zbiorowiska roślinnego.

Dach bioróżnorodny a nośność konstrukcji

Projektowanie należy zawsze rozpocząć od strony technicznej. Im większa różnorodność dachu, tym więcej elementów może zostać wprowadzonych do jego struktury. Zwiększenie wysokości substratu, zastosowanie kamieni, drewna czy elementów retencyjnych oznacza dodatkowe obciążenie.

Dlatego konstrukcja musi zostać sprawdzona z uwzględnieniem ciężaru całego układu, w tym wody zgromadzonej w substracie i warstwach retencyjnych oraz ciężaru dodatkowych elementów siedliskowych.

Szczególną uwagę należy zwrócić na lokalne podwyższenia substratu. Nawet jeśli średnie obciążenie dachu jest akceptowalne, miejscowe skupienie grubszej warstwy podłoża lub kamieni może powodować znacznie większe obciążenia punktowe.

Jak zaprojektować dobry dach bioróżnorodny?

Najlepiej rozpocząć nie od wyboru roślin, ale od analizy dachu.

1. Sprawdź konstrukcję – określ dostępny zapas nośności.

2. Przeanalizuj warunki – nasłonecznienie, wiatr, nachylenie i ekspozycję.

3. Zaprojektuj strukturę – określ miejsca z różną wysokością substratu.

4. Zaplanuj gospodarkę wodną – retencja, odpływ i ewentualne miejsca okresowo wilgotne.

5. Wprowadź elementy siedliskowe – kamienie, żwir, drewno, korzenie, otwarte fragmenty substratu.

6. Dobierz roślinność – zgodnie z warunkami poszczególnych stref.

7. Zaplanuj pielęgnację – tak, aby utrzymać zarówno funkcję techniczną, jak i przyrodniczą dachu.

Takie podejście pozwala stworzyć dach, który nie jest przypadkowym zbiorem roślin, ale świadomie zaprojektowanym układem różnych mikrosiedlisk.

Przykładowy projekt dachu bioróżnorodnego do pobrania tu:

Dach bioróżnorodny – mały ekosystem na dachu

Dach bioróżnorodny może łączyć wiele funkcji. Jest częścią konstrukcji budynku, może zatrzymywać wodę opadową, ograniczać nagrzewanie powierzchni, poprawiać walory estetyczne inwestycji, a jednocześnie tworzyć dodatkową przestrzeń dla roślin i organizmów żywych.

Jego największą wartością nie jest jednak sama liczba gatunków.

Najważniejsze jest zróżnicowanie warunków.

Cień i słońce.
Suche i bardziej wilgotne miejsca.
Cienki i grubszy substrat.
Roślinność niska i wyższa.
Powierzchnie zielone i mineralne.
Kamień i drewno.
Miejsca otwarte i osłonięte.

To właśnie taka mozaika siedlisk daje dachowi większy potencjał przyrodniczy. Literatura dotycząca zielonych dachów wskazuje, że projektanci mają istotny wpływ na skład i funkcjonowanie roślinności dachowej, a odpowiednie kształtowanie substratu i struktury może zwiększać możliwości wykorzystania dachu jako miejskiego siedliska.

Dach bioróżnorodny nie jest więc po prostu „bardziej zielonym dachem”. To dach zaprojektowany tak, aby stworzyć przestrzeń, w której różne organizmy mogą znaleźć odpowiednie dla siebie warunki.